Tarihsel perspektifte meydana gelen afetlerde yaşanan tecrübeler afet yönetimi kavramını ortaya çıkarmıştır. Afet yönetimi, afet öncesi ve sonrası yapılan faaliyetlerin etkin ve koordineli olarak yürütülmesi süreci olarak tanımlanabilmektedir.
Yürütülen faaliyetlerde gerek afet öncesi gerekse afet sonrası birbirinden bağımsız birçok birim görev yapmaktadır. Bu birimler arasında koordinasyon kurulması, ancak etkin bir iletişim sisteminin kurulması ile mümkün hale gelmektedir.
Teknolojinin gelişmesi ile birlikte iletişim; radyo, televizyon, gazete gibi klasik medya araçlarından, taşınabilir cihazlarda kullanılabilen ve yeni medya başlığı altında incelenen sosyal medyaya doğru evrilmiştir. Günümüzde sosyal medya, kullanıcı sayısı ve süresi bağlamlarında bireylerin günlük yaşantılarının önemli bir parçası haline gelmiştir. Bu nedenle afet yönetim sürecinde sosyal medyanın kullanılmasının önemli avantajlar ortaya çıkaracağı değerlendirilmektedir.
Sunumum üç bölümden oluşacak:
- Afet, afet türleri ve afet yönetimi
- İletişim ve medya kavramları
3-Afet yönetim sürecinde iletişim ve medyanın önemi
Afet Kavramı ve Afet Yönetimi
Afet kavramı, doğal ya da insan kaynaklı olarak ortaya çıkan, yapısal alanların zarar görmesine yol açan, bireylerin ve toplumların günlük yaşamlarında aksamalara neden olan, acil ve etkili müdahale ihtiyacı ortaya çıkaran olaylar olarak tanımlanabilmektedir.
Afet Türleri
- Doğal Afetler
- İnsan Kaynaklı Afetler
Doğal Afetler
İnsan etkisinin minimum seviyede olduğu, doğanın geçirdiği çeşitli jeolojik, hidrolojik, meteorolojik veya biyolojik süreç ve olaylardan sonra kendiliğinden oluşan deprem, yanardağ, çığ, sel, kasırgaya da salgın hastalıklar gibi olaylar olarak tanımlanmaktadır.
Afet Kavramı ve Afet Yönetimi
Afet kavramı, doğal ya da insan kaynaklı olarak ortaya çıkan, yapısal alanların zarar görmesine yol açan, bireylerin ve toplumların günlük yaşamlarında aksamalara neden olan, acil ve etkili müdahale ihtiyacı ortaya çıkaran olaylar olarak tanımlanabilmektedir.
Afet Türleri
Doğal Afetler
İnsan etkisinin minimum seviyede olduğu, doğanın geçirdiği çeşitli jeolojik, hidrolojik, meteorolojik veya biyolojik süreç ve olaylardan sonra kendiliğinden oluşan deprem, yanardağ, çığ, sel, kasırgaya da salgın hastalıklar gibi olaylar olarak tanımlanmaktadır.
İnsan etkisinin minimum seviyede olduğu, doğanın geçirdiği çeşitli jeolojik, hidrolojik, meteorolojik veya biyolojik süreç ve olaylardan sonra kendiliğinden oluşan deprem, yanardağ, çığ, sel, kasırgaya da salgın hastalıklar gibi olaylar olarak tanımlanmaktadır.
Dünyada en çok insan öldüren 10 doğal afet
Afet Kavramı ve Afet Yönetimi
İnsan Kaynaklı Afetler
Genellikle insan eliyle üretilmiş teknoloji kaynaklı araç veya tesislerde meydana gelen olaylar neticesinde çıkmakta ve doğaya ciddi derecede zararlar vermektedir.
Toplumun ihmal veya hatası nedeniyle ve istemli şekilde olmak üzere iki şekilde ortaya çıkmaktadır.
İstemli şekilde oluşan afetler genellikle nükleer veya konvansiyonel savaş, büyük çaplı nüfus hareketleri ve sabotajlar olarak karşımıza çıkmaktadır.
İhmal veya hata nedeniyle ortaya çıkan afetler ise üretimde ham madde olarak kimyasal ve biyolojik maddelerin, enerji üretiminde nükleer reaktörlerin kullanılması, akarsu yollarına barajlar kurulması gibi ticari amaçlarla yapılan faaliyetlerin işleyişinde meydana gelen kazalar olarak ortaya çıkmaktadır. Bu afet türünün bilinen en büyük örneği 1986 yılında meydana gelen Çernobil faciasıdır.
Afet Yönetimi
Hazırlık
- Afet yönetiminde hazırlık aşaması önleyici tedbirlerin alındığı dönemi ifade etmektedir.
- Bu aşamada olası bir afet durumunda yapılacak olan işlerin planlaması yapılmaktadır. Bu planlamalar, afet sonrasında yapılacak faaliyetlerin belirli bir düzen içinde yürütülmesini sağlamaktadır.
- Afet sonrası meydana gelecek can ve mal kayıplarının azaltılması, hazırlık aşamasında yapılan planlamaların etkin ve doğru bir şekilde yapılmasına bağlı olmaktadır.
Zarar azaltma
- Afetler meydana geldikleri bölgelerde belli ölçülerde zararlar meydana getirmektedir. Afet yönetiminin zarar azaltma evresinde amaç, meydana gelmesi muhtemel zararı asgari seviyeye indirmektir.
- Zarar azaltma birey ve toplumların zararı önlemek amacıyla aldığı önlem, tedbir ve planlamalar olarak görülmektedir.
Müdahale
- Afetin meydana gelmesinden başlayarak tüm yaralıların kurtarıldığı ve afetzedelerin temel ihtiyaçlarının giderildiği zamana kadarki süreci ifade etmektedir. Bu aşama, afet yönetiminin en kritik safhası olarak karşımıza çıkmaktadır.
- Her şeyden önce afet bölgesinde kurtarılmayı bekleyen insanlar bulunmaktadır ve bu insanların kurtarılmasında gecikmelerin yaşanması yahut kurtarma konusunda hatalı kararlar verilmesi can kaybının yükselmesine neden olacaktır.
- Müdahale safhasının en önemli kısmı afet meydana geldikten sonraki ilk yetmiş iki saattir.
İyileştirme
- Bu aşamada afet sonrası müdahale aşaması sona ermiştir. Artık bölgenin benzer afetlere karşı daha dirençli bir şekilde rehabilite edilmesi gerekmektedir.
- İyileştirme aşamasının özellikle ilk bir haftalık zaman diliminde eğitim faaliyetlerinin yeniden başlaması gerektiği dile getirilmektedir. Böylece öğrencilerin eğitim öğretime devam ettiğini gören afetzedelerin ruhsal durumunda düzelmelerin meydana geleceği ifade edilmektedir.
- İyileştirme aşamasında afet bölgesinde onarılması mümkün yapılar onarılmakta onarılması mümkün olmayan yapılar ile yıkılan yapılar ise afet riski göz önüne alınarak daha dayanıklı ve gerekiyorsa altyapısı güçlü farklı bir bölgede yeniden inşa edilmektedir.
Türkiye'de en çok meydana gelen doğal afet
- Türkiye'de 2010-2021 yıllarında en fazla meydana gelen meteorolojik karakterli afetin, "fırtına" olduğu kaydedildi.
- Bu dönemde toplam 2 bin 645 fırtına afeti rapor edildi.
- İkinci sırada ise 2 bin 486 olay ile "şiddetli yağış/sel afeti" yer aldı.
Türkiye'de en çok ölüme neden olan afet
Deprem Türkiye’de en fazla can kaybı ve hasara neden olan afet türü olmasına rağmen çalışmalarda insana olan etkisi coğrafi yönden gerektiği kadar ele alınmamıştır.
- Deprem afeti sonucunda en çok can kaybı hangi ilde yaşanmıştır?
- Tarih boyunca en çok can kaybının yaşandığı 4 depremden ikisi Antakya'da meydana geldi.
- Tahminlere göre 115 yılında 7,5 şiddetinde meydana gelen depremde 260 bin kişi hayatını kaybetti.
- Tarih boyunca en çok can kaybının yaşandığı 4 depremden ikisi Antakya'da meydana geldİ.
AFETLER
JEOJOJİK AFETLER; Deprem ,Heyelan, Kaya Düşmesi, Volkanik Patlamalar, Çamur Akıntıları, Tsunami
KLİMATİK AFETLER; Sıcak Dalgası, Soğuk Dalgası, Kuraklık, Dolu, Hortum, Yıldırım, Kasırga, tayfun, sel, Siklonlar, tipi, Tornado, asit yağmurları, çığ, Aşırı Kar Yağışları, sis, buzlanma, Hava Kirliliği, Orman Yangınları,
BİYOLOJİK AFETLER; erosyon, orman yangınları, salgınlar, böcek istilası
SOSYAL AFETLER; yangınlar, savaşlar, göçler, terör saldırıları
TEKNOLOJİK AFETLER; Maden Kazaları, Biyolojik, Nükleer, Kimyasal Silahlar/Kazalar, Sanayi Kazaları, Ulaşım Kazaları
İletişim ve Medya Kavramlarının Çerçevesi
İletişim; “duygu, düşünce veya bilgilerin akla gelebilecek her türlü yolla başkalarına aktarılması şeklinde tanımlanmaktadır. Medya ise iletişimin gerçekleştiği ortam veya iletişim araçları şeklinde tanımlanmaktadır.
Medya kavramı, tek taraflı iletişim özelliğine sahip klasik medya araçlarından etkileşim niteliğine sahip olan sosyal medya sürecine dönüşümle birlikte farklı bir boyut kazanmış, sosyal medyanın yaygınlaşması ile birlikte günlük hayatın bir parçası haline gelmiştir.
Afet Yönetiminde İletişim Ve Medya
- Medya türleri arasından günümüzde en yüksek kullanıcı sayısına ulaşan sosyal medya aracılığı ile bireyler kısa zaman dilimlerinde küresel ölçekte büyük kitlelere ulaşabilmektedir. Bu durum bilginin serbest bir şekilde dolaşımını ortaya çıkarmakta ve zaman/mekân gibi sınırlamaları ortadan kaldırmaktadır. Günümüzde küresel ölçekte internet ve sosyal medya kullanım oranı gün geçtikçe artmaktadır. Bu artış yalnız kullanıcı sayısında değil kullanım süresinde de belirgin bir şekilde göze çarpmaktadır.
- Yapılan bir çalışmaya göre, Türkiye’de günlük internet kullanımının 7 saat 15 dakika ve sosyal medya kullanımının 2 saat 46 dakika olduğu ortaya çıkmıştır.
- Toplumsal ilişkilerde aracı rolü üstlenen kurumlardan biri de medyadır. Bireyler medya aracılığıyla oldukça kısa bir süre içinde geniş kitlelere ulaşma imkânı bulmaktadır.
- Bu noktada medyanın en önemli avantajlarından birinin zaman ve mekân sınırlaması olmaksızın tüm dünyaya ulaşabilmek olduğu bilinen bir gerçektir.
Afet meydana gelmeden önce
- Toplumun afet riskleri ile ilgili bilinçlendirilmesi,
- Afet etkilerinin azaltılması
- Afetlerle ilgili tedbirlerin alınması gibi konularda;
Afet meydana geldikten sonra
- Toplumda oluşacak panik ortamının ortadan kaldırılması,
- Vatandaşların kendilerini afet etkilerinden koruması noktasında yapılacak bilgilendirme faaliyetleri bağlamında;
Önemli bir rol oynamaktadır.
Bu noktada medya, sahip olduğu avantajlar sayesinde aynı anda toplumun geniş bir kesimine ulaşabilmekte ve yol gösterici niteliğe bürünebilmektedir.
Sosyal medyanın afet yönetiminde kullanılmasının ilk örneği:
2012 yılında meydana gelen Sandy Kasırgası olduğu ifade edilmektedir. Atlantik okyanusunda kaydedilmiş en büyük kasırga olma özelliği taşıyan bu kasırga, Karayipler’de ortaya çıkmış, Jamaika ve Küba’nın ardından ABD’ye ve Kanada’ya kadar uzanmıştır. Kasırga azımsanmayacak etkiler ortaya çıkarmıştır. 20-50 milyar dolar maddi zarara yol açtığı tahmin edilen kasırga nedeniyle ABD’nin 24 eyaletinde 110 ölüm, Haiti’de 52 ölüm, Küba’da 11 ölüm meydana gelmiş, ayrıca Jamaika’da evlerin yüzde 70’i elektriksiz , 200 bin kişi evsiz kalmıştır. Elektriğin kesildiği, ulaşım olanaklarının kısıtlandığı bu afette, Amerikan Federal Afet Yönetim Ajansı’na göre, yirmi milyon tweet atılmış ve bu sayede afetzedelere ulaşılarak yardım çalışmaları koordine edilmiştir.
Türkiye’de Deprem Gerçeği ve Deprem Özelinde İletişim ve Medya
Türkiye coğrafi konumu itibariyle birden fazla fay hattının birleşim noktasında yer almaktadır. Günümüzde Türkiye sınırları içinde kalan bölgede Kuzey Anadolu Fay Hattı, Doğu Anadolu Fay Hattı ve Batı Anadolu Fay Hattı olmak üzere üç büyük fay hattı bulunmaktadır. Bu durum Türkiye’yi deprem açısından riskli bir bölge haline getirmekte ve sıklıkla deprem gelmesine yol açmaktadır. Bu depremler meydan geldiği yerin fay hattına yakınlığına göre büyük ölçekli yıkımlara ve insan kayıplarına yol açmaktadır.
Günümüzde Türkiye Cumhuriyeti topraklarının % 42’sinin birinci derece, % 24’ünün ikinci derece deprem bölgesi olduğu ifade edilmektedir.
2020 yılı verilerine göre Türkiye’de meydana gelen deprem sayısı bir önceki yıla göre % 44’lük bir artışla 33.824 olarak gerçekleşmiştir.
Yine Cumhuriyet döneminde en büyüğü 1939 yılında Erzincan ilinde meydana gelen 7.9 şiddetinde deprem olmak üzere yıkıcı etkiye sahip 6.0 ve üzeri şiddette yaklaşık 51 deprem meydana gelmiştir.
6 Şubat 2023
6 Şubat 2023 günü Türkiye’de iki büyük deprem meydana gelmiştir. Saat 04:17’de Kahramanmaraş Pazarcık merkezli 7.7 ve saat 13:24’de Kahramanmaraş Elbistan merkezli 7.6 şiddetindeki depremler; Adana, Adıyaman, Diyarbakır, Elazığ, Gaziantep, Hatay, Kahramanmaraş, Kilis, Malatya, Osmaniye ve Şanlıurfa illerinde yıkıma yol açmış ve yakın bölgelerde hissedilmiştir. Bu depremler kendilerinden önce meydana gelen depremlerden farklı olarak oldukça geniş bir bölgede meydana gelmiş ve Cumhuriyet tarihinin en yıkıcı depremleri olarak kayda geçmiştir (ŞEN, 2023).
- Kahramanmaraş merkezli depremler yalnızca ortaya çıkardığı etki bakımından diğer depremlerden farklı değildir. Bu depremlerle birlikte sosyal medyanın afete yönelik her türlü konuda doğru ya da yanıltıcı haber yapma özelliğinin afet dönemleri içinde de söz konusu olabileceği ortaya çıkmıştır.
- Depremlerin ardından sosyal medya aktif ve yoğun bir şekilde iletişim aracı olarak kullanılmaya başlamıştır. Ancak, depremden etkilenen bölgenin büyüklüğü, afet bölgesindeki nüfusun yoğunluğu ve enerji iletim hatlarının zarar görmesi gibi gelişmeler afet bölgesinde iletişimin aksamasına ve hatta zaman zaman durmasına neden olmuş ve iletişimde ciddi sıkıntılar baş göstermiştir. Bu durum,çalışma konusunun önemini ortaya çıkarması bağlamında önemli bir gösterge olarak görülmektedir.
- Afetlere müdahalede kritik süre olarak kabul edilen ilk 72 saatlik sürede iletişim faktörünün devre dışı kalması, diğer tüm faktörler arasındaki bağlantının kopmasına yol açmakta ve çalışmaların koordineli bir şekilde yürütülmesine engel teşkil etmektedir.
- Kahramanmaraş merkezli depremlerde yeni bir gelişme olarak, sosyal medyanın doğru ya da yanıltıcı haber yapma önemi ile karşı karşıya kalınmıştır.
- Deprem sonrası afet bölgesinde bulunan yakınlarıyla iletişim kurmaya çalışan vatandaşlar ile afete müdahale eden birimlere ulaşmaya çalışan afetzedeler sosyal medyayı aktif bir şekilde kullanmıştır.
- Ancak, aynı dönemde, sosyal medyada, afete müdahale veya iletişim dışında amaçlar taşıyan çok sayıda manipülatif haberler de yapılmıştır
Afet döneminde medya ile ilgili bir araştırma şirketi tarafından yapılan araştırmada vatandaşların % 73’ünün deprem bölgesindeki durumu sosyal medya üzerinden takip ettiği ve en çok tercih edilen sosyal medya platformlarının sırasıyla:
Instagram (% 74),
Twitter,
Facebook,
Youtube
Olduğu ortaya çıkmıştır.
- Kahramanmaraş merkezli 6 Şubat 2023 tarihli depremler sosyal medyanın iletişim bağlamındaki olumlu etkisinin yanında bazı sakıncalarının da olabileceğinin anlaşılması bakımından önemli görülmektedir.
- Sosyal medya aracılığıyla afet döneminde yakınlarına ulaşmaya çalışanlara yardımcı olunması, ihtiyaç duyulan yardımların tüm ülkeye duyurulması, sivil toplum örgütlerine olan ilginin artması gibi birçok olumlu gelişme yaşanmışken yine afet yönetiminde bazı yanıltıcı haberler ile sürecin zora sokulduğu gelişmeler de yaşanmıştır.
- Bu bağlamda afet bölgelerinde sosyal medya kullanımının afete müdahale amacı dışında, toplumu provoke eden paylaşımlar açısından yeniden gözden geçirilmesi ve buna uygun politikalar ortaya konulmasının gerekliliği aşikardır.
- Afete hazırlık sürecinde kitle iletişim araçlarının önemi ise yadsınamaz bir gerçektir. Birçok işlevi olan kitle iletişim araçlarının bir işlevi de bilgilendirmek ve bilinçlendirmektir. Afet öncesi bilgilendirme ve bilinçlendirme ise hayati önem taşımaktadır. Bu nedenle toplumun afet konusunda bilinçlendirilmesinde en hızlı, en kolay, en ulaşılabilir ve en erişilebilir bilgilendirme ve bilinçlendirme aracı olan medyadan yararlanılmalıdır. Afet yönetimi, gerek reaktif yaklaşımla, gerekse proaktif yaklaşımla ele alındığında medyanın afete hazırlık aşamasında ve afet sonrasında önemli bir rolü ve işlevi olduğu görülmektedir.
Deprem ve doğal afetler neticesinde MEDYA;
• Eğitici ve öğretici yayınlar,
• Dikkat çekici kamusal spotlar,
• Vatandaşın unutmasına engel olacak, gerektiğinde toplumun tüm katmanlarını(stk, yerel idare vb.) harekete geçirecek yazılar, spotlar, söyleşiler vb. programlar yapmalıdır.
Sonuç
Anılan tüm bu veriler ışığında afet yönetim sürecinde etkin mücadele ve müdahalenin gerçekleştirilebilmesi için, sosyal medya araçları, iletişim argümanı olarak kullanılmalıdır.
Yorumlar
Kalan Karakter: