Ramazan, oruç ve hormonlar

Oruç tuttuğunuzda sadece yemek yemeyi bırakmazsınız.
İnsülin düşer.
Glukagon yükselir.
Kortizol ritim değiştirir.
Büyüme hormonu artar.
Ve hücreleriniz “temizlik moduna” geçer.

Bu temizlik sürecinin adı: Otofaji.

 Oruç ve İnsülin: Metabolik Reset

Yemek yediğimiz her an insülin salgılanır.
İnsülin yüksek kaldığında yağ yakımı durur. Hücre içi onarım baskılanır.

Oruçla birlikte:

• İnsülin düşer
• Glukagon artar
• Yağ yakımı başlar
• Karaciğer keton üretmeye başlar

Bu süreç, insülin direnci olan bireylerde metabolik bir “reset” etkisi yaratabilir.

Özellikle prediyabet ve insülin direnci olan kişilerde Ramazan orucu:

• Açlık insülinini düşürebilir
• HOMA-IR değerini iyileştirebilir
• Karaciğer yağlanmasını azaltabilir

Ancak burada kritik olan:
İftar ve sahurda ne yediğinizdir.

Şeker, beyaz un, aşırı karbonhidratla yapılan bir iftar;
gün boyu kazanılan hormonal avantajı 30 dakikada silebilir.

Otofaji: Hücrenin İç Temizliği

Otofaji, hücrenin hasarlı proteinleri ve eski organelleri parçalayarak geri dönüştürmesidir.

Bu mekanizma:

• Hücresel yaşlanmayı yavaşlatır
• Mitokondri kalitesini artırır
• İnflamasyonu azaltır
• Nörolojik hastalıklara karşı koruyucu olabilir

Oruç süresi 12–16 saati geçtiğinde otofaji aktive olmaya başlar.

Ramazan’da bu süreç her gün tekrar eder.
Bu nedenle Ramazan, doğru beslendiğinde adeta fizyolojik bir “detoks” dönemidir.

Ancak iftarda aşırı kalori yüklemesi yapılırsa:
mTOR tekrar aktive olur ve otofaji baskılanır.

Yani mesele aç kalmak değil,
açlığı doğru kapatmaktır.

 Tiroid Perspektifi: Oruç Tiroidi Yavaşlatır mı?

Oruç sırasında:

• T3 hafif düşebilir
• rT3 artabilir
• Metabolizma geçici olarak yavaşlayabilir

Bu, vücudun enerji tasarruf modudur.

Sağlıklı bireylerde bu geçici adaptasyon zararlı değildir.

Ancak:

• Kontrolsüz hipotiroidi
• Ciddi Hashimoto alevlenmesi
• Çok düşük T3 sendromu

olan kişilerde dikkatli olunmalıdır.

Levotiroksin kullanan hastalarda:

• İlaç mutlaka sahurda aç karna alınmalı
• En az 30–60 dakika yemek yenmemeli
• Demir, kalsiyum, çinko gibi mineraller 3–4 saat ayrı kullanılmalı

Tiroid hastalarının çoğu Ramazan’da oruç tutabilir.
Ama ilaç düzeni ve kan değerleri stabil olmalıdır.

Diyabet Perspektifi: Her Diyabetli Oruç Tutabilir mi?

Burada net konuşmak gerekir.

Tip 1 Diyabet:

İnsüline bağımlı tip 1 diyabet hastalarının oruç tutması genellikle önerilmez.
Hipoglisemi ve ketoasidoz riski vardır.

İnsülin Kullanan Tip 2 Diyabet:

Risklidir. Mutlaka hekim kontrolünde planlama gerekir.

Sadece Oral Antidiyabetik Kullananlar:

Düşük risk grubundaysa uygun doz ayarlamasıyla oruç tutabilir.

Oruç sırasında riskler:

• Hipoglisemi
• Hiperglisemi
• Dehidratasyon
• Elektrolit bozuklukları

Özellikle yaşlı, böbrek hastalığı olan, kalp hastalığı olan bireyler dikkatli olmalıdır.

Şunu unutmamak gerekir:
Ramazan bir ibadettir, sağlık zararı pahasına yapılmaz.

Kortizol, Ruh Hali ve Maneviyat

Oruç sadece metabolik değil, nörohormonal bir süreçtir.

Açlık:

• Dopamin hassasiyetini artırır
• Serotonin dengesini etkiler
• Kortizol ritmini yeniden düzenleyebilir

İlk günlerde baş ağrısı ve huzursuzluk olabilir.
Bu genellikle kafein yoksunluğudur.

3–5 gün sonra:

• Zihinsel berraklık artar
• Açlık toleransı gelişir
• Enerji stabil hale gelir

Manevi yönü olan bilinçli oruç, stres hormonlarını daha dengeli hale getirebilir.

Kimler Sağlık Nedeniyle Oruç Tutmamalı?

Tıbbi olarak oruç tutması sakıncalı olabilecek gruplar:

• Tip 1 diyabet hastaları
• İleri evre böbrek hastaları
• Aktif ülser veya ciddi reflü hastaları
• İleri kalp yetmezliği olanlar
• Gebeler (özellikle riskli gebelikler)
• Ağır hipotiroidisi kontrolsüz olanlar
• Kanser tedavisi alanlar
• Sık hipoglisemi yaşayan diyabet hastaları
• Kortizon yüksek doz kullananlar

Her birey kendi doktoruna danışarak karar vermelidir.

Unutmayın:
Sağlığı korumak da bir sorumluluktur.

Ramazan’ı Hormon Dostu Yaşamak

Eğer oruç tutuyorsanız:

Sahurda:

• Yeterli protein (yumurta, yoğurt, peynir)
• Sağlıklı yağlar
• Kompleks karbonhidrat
• Bol su

İftarda:

• Hurma ile hafif başlangıç
• Çorba
• Protein ağırlıklı ana yemek
• Aşırı tatlıdan kaçınma

Şekerli içecekler ve aşırı hamur işi,
gün boyu kazanılan insülin avantajını yok eder.

Sonuç

Ramazan orucu doğru uygulandığında:

• İnsülin direncini iyileştirebilir
• Otofajiyi aktive edebilir
• Hücresel yenilenmeyi destekleyebilir
• Metabolik esnekliği artırabilir
• Ruhsal dengeyi güçlendirebilir

Ama her beden farklıdır.

Oruç bir yarış değil.
Bir farkındalık pratiğidir.

Bazen tutmak sağlıktır.
Bazen tutmamak daha büyük sağlıktır.

Hormonlar yalan söylemez.
Onları dinlerseniz, Ramazan size zarar değil, denge getirir.

Ve denge…
Gerçek şifanın başladığı yerdir.

Prof. Dr. Fevzi Balkan

İç Hastalıkları -Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları Uzmanı